ХАЛЗАН БҮРЭГТЭЙ ТӨСӨЛ

Газрын ховор элемент (REE) нь өндөр технологийн үйлдвэрлэл болон дэлхийн ногоон эрчим хүчний шилжилтэд маш чухал үүрэгтэй. Монгол Улсад нийтдээ 6 орд, 80 илрэл, ойролцоогоор 300 орчим эрдэсжилттэй цэг бүртгэгдсэн бөгөөд нийт 3.1 сая тонн газрын ховор элементийн ислийн (TREO) нөөцтэй гэж тооцогддог. Эдгээр ордоос хамгийн том нь Халзан бүрэгтэй орд бөгөөд Монгол Улсын нийт нөөцийн тал орчим хувийг агуулдаг төдийгүй дэлхийд Диспрози (Dy), Терби (Tb) зэрэг элементүүд бүхий хүнд газрын ховор элементийн (HREE) цөөн идэвхтэй эх үүсвэрүүдийн нэг болох боломжтой.

Халзан бүрэгтэй ордын газрын ховор элементийн эрдэсжилтийг анх 1984 онд Орос-Монголын хамтарсан судалгааны баг илрүүлсэн. Энэхүү орд нь шүлтлэг гранитын төрлийн газрын ховор элементийн ордын төрөлд хамаардаг. Ордын баруун хэсгийг эрдэсэжсэн нордмаркит, зүүн хэсгийг голчлон шүлтлэг гранит бүрдүүлдэг бөгөөд эдгээр хоёр геологийн нэгжийн зааг дээр байрлах, ойролцоогоор 500 метр диаметртэй дугуй хэлбэрийн шүлтлэг гранитийн биетэд хамгийн хүчтэй хүдрийн эрдэсжилт илэрдэг. Нарийвчилсан хайгуулын үеэр хийсэн өрөмдлөгийн үр дүнгээр энэхүү шүлтлэг гранит нь газрын гадаргаас доош ойролцоогоор 200 метр гүнд үргэлжилдэг болох нь тогтоогдсон.

Хүдэржилт нь маш нарийн мөхлөгтэй, сарнисан газрын ховор элемент агуулсан эрдсүүдээс бүрдэх бөгөөд үндсэндээ бастнезит, синхизит түүнээс гадна циркон болон бусад циркон агуулсан силикат эрдсүүдэд агуулагдана.

Хүдрийн эрдэсжилт нүдэнд ил тод харагдахгүй бөгөөд үндсэн хүдэр нь хөнгөн болон хүнд ховор газрын элементүүдийн (HREE, LREE) аль алиныг нь агуулдаг. Газрын ховор элементийн агуулга шүлтлэг гранит болон нордмаркит дотор өндөр байдаг ба агуулга болон HREE/LREE-ийн харьцаа нь шүлтлэг гранитын төвөөс гадагш болон доошлох тусам буурдаг. Судалгааны үр дүн болон лабораторийн дүн шинжилгээнд үндэслэн өндөр, дунд, бага агуулгатай бүсүүдийг ордын хэмжээнд ялгасан. Шүлтлэг гранит нь газрын ховор элементийн харьцангуй шинэ эх үүсвэр бөгөөд ихэвчлэн бага агуулгатай боловч их хэмжээний хүдрийн биет агуулдгаараа онцлог.